ارتباط بازرگانان و تعدادى از مردان روشن‌بين با بازارهاى جهانى و مؤسسات بزرگ اقتصادى موجب آشنائى آنها با بانك و امور بانكدارى گرديد . اندك‌اندك آنان به لزوم تأسيس بانك در ايران و استفاده از تسهيلات آن پى برده درصدد تأسيس بانك برآمدند ، اما با مشكلات فراوانى كه وجود داشت اين فكر به مرحله عمل نزديك نشد . بدين‌ترتيب بود كه مىبينيم در سال 1258 شمسى يعنى سالها پيش از تشكيل شعبه « بانك جديد شرق » و بانك شاهنشاهى ايران حاجى محمد حسن امين الضرب كه يكى از مردان بزرگ و روشن‌بين كشور ما بود پيشنهادى براى تأسيس بانك تسليم ناصر الدين شاه كرد . ولى اين اقدام و اقداماتى مشابه آن هرگز نتوانست در مقابل دسيسه‌هاى بيگانگان به‌بار بنشيند . « 6 » بانك جديد شرق توسعهء روابط ايران و اروپا در اواخر قرن 19 ميلادى به حدى رسيده بود كه بدون وجود بانك پيشرفت در امور بازرگانى ناممكن مىنمود . نرخ بهره در كارهاى بازرگانى گران و حدود 24 درصد بود و صرافان در تهيه ارزهاى خارجى با مشكل روبرو مىشدند . با توجه به اين مشكلات و نيازها در سال 1267 هجرى قمرى برابر 1888 ميلادى بانك جديد شرق كه مركز آن در هندوستان بود شعبه‌هائى در بعضى از شهرهاى ايران از جمله شهر رشت داير كرد . اين بانك بدون آن‌كه به كسب امتياز مخصوصى اقدام كند شروع به‌كار كرد و به حوالهء خزانه‌دار خود برگهائى منتشر كرد كه از 5 قران به بالا بود و در مقابل آن نقره مىپرداخت . برگهاى مزبور كه به خصوص در تهران رايج شده بود كار اسكناس را مىكرد . بانك در مقابل سپرده‌هاى جارى 5 / 2 درصد ، سپرده‌هاى ثابت شش ماهه 4 درصد و سپرده‌هاى ثابت يك ساله 6 درصد پرداخت مىكرد و متقابلا با 12 درصد بهره و امهائى در اختيار بازرگانان قرار مىداد « 7 » . مدت فعاليت اين بانك در ايران بيش از دو سال طول نكشيد و در سال 1890 ميلادى يعنى 1 سال بعد از تصويب امتياز بانك شاهنشاهى ايران تمامى دارائى خود را در ايران در ازاء مبلغ 20 هزار ليره انگليسى به اين بانك واگذار كرد . بانك شاهنشاهى ايران دولت ايران طبق امتيازنامه‌اى كه در 30 ژانويه 1889 ميلادى ( 1268 شمسى زمان سلطنت ناصر الدين شاه ) به امضاء رسيد به بارون ژوليوس دورويتر اجازه داد كه از اين تاريخ تا مدت 60 سال يك بانك دولتى به نام « بانك شاهنشاهى ايران » تأسيس نموده و همه قسم معاملات و عمليات تجارتى و صنعتى را كه از براى پيشرفت كارهاى خود لازم مىداند و با قوانين جاريه مملكت و دين حنيف اسلام منافات نداشته باشد به عهده بگيرد . بانك فقط از حق رهن و ابتياع اراضى و روستاها و ساختمانهائى كه براى تأسيس بانك در ايران و ولايات لازم دارد و نيز از حق مساعده دادن به حوالجات دولتى كه به نام او نبوده محروم بود . سرمايهء بانك شاهنشاهى مبلغ 100 ميليون فرانك ( برابر چهار ميليون ليره انگليسى ) بود كه امكان داشت افزوده گردد . به بانك شاهنشاهى اجازه داده شده بود كه تا مبلغ 20 ميليون فرانك اسكناس چاپ نموده و آن را در شرايط معينى به اشخاص پرداخت كند . اسكناسهاى بانك شاهى كه مىبايستى در تمام مملكت ايران به‌طور يكسان رواج داشته باشد بر خلاف مقررات اشاره شده در امتيازنامه و ضمائم آن هريك قسمت از اسكناسهاى مزبور به شهرى تخصيص يافته و در شهرهاى ديگر قابل پرداخت نبود مگر با كاستن نزول آن‌كه غالبا از تومانى 100 دينار هم تجاوز مىنمود . حتى در مركز تهران نيز با اسكناسهاى ولايات همين معامله مىشد كه اين امر از سوى وزارت تجارت مورد پرسش قرار گرفت . « 8 » اين بانك با پرداخت وامهاى سنگين به دولت ايران به مطامع استعمارى كمكهاى بسيار كرد . شعبهء بانك شاهنشاهى در رشت در محله بادى الله و مقابل مسجد اين محله داير شده بود . در بندر انزلى هم شعبهء اين بانك در حوالى چهارسوق سابق ( محل فعلى ادارهء دخانيات ) قرار داشت . بانك استقراضى روس بانك استقراضى روس براى رقابت با بانك شاهنشاهى ايران و بسط نفوذ سياسى روس در ايران تشكيل گرديد . مدت امتياز آن 75 سال تعيين شده بود . در سال 1268 يك نفر از اتباع روس به نام ژاك دوپولياكف امتياز ايجاد بانك و حق انحصارى خراج عمومى را از ناصر الدين شاه دريافت كرد . اين بانك به صورت شركتى خصوصى تشكيل شده بود ، ولى در سال 1270 دولت روس سهام آن را خريدارى نمود و اداره امور آن را بدست گرفت . پس از آن رئيس بانك به عنوان مأمور دولت روسيه به ايران مىآمد . بانك استقراضى روس شعبه‌هائى در شهرهاى شمالى كشور از جمله رشت و انزلى داير كرده بود . اين بانك در ادامهء عمليات خود از معاملات منقول به رهن اموال غير منقول درباريان و مالكان پرداخت به طورىكه در سال 1283 ( زمان سلطنت مظفر الدين شاه ) از 30 ميليون منات سرمايه خود تنها 3 ميليون منات داشت و بقيه را به رهن داده بود . در نتيجهء پيش‌آمد جنگ جهانى اول نفوذ سياسى و اقتصادى بانك از بين رفت و در بهمن‌ماه 1299 شمسى زمان سلطنت احمد شاه به موجب قرارداد ايران و شوروى بدهيهاى دولت ايران كه بالغ بر 40 ميليون منات بود بخشوده شد و امتياز بانك ملغى گرديد . دارائى بانك نيز به دولت ايران واگذار شد و رسيدگى به حسابهاى آن را هيئت مخصوصى به عهده گرفت . محل اين بانك در رشت نزديك مكان دادگسترى فعلى و در ساختمانى بود كه از يك طرف به حدود خيابان چراغ‌برق قديم و از طرف ديگر به كوچه مدرس راه داشت . شعبهء بانك در انزلى در جنوب‌شرقى بانك ملى كنونى و

--> ( 6 ) . تاريخ سىساله بانك ملى ايران ( 1307 تا 1337 ) . ( 7 ) . بانك ، دكتر عبد الحميد اعظمى زنگنه ، تهران 1318 ، صفحهء 200 - 199 . ( 8 ) . مجلهء فلاحت و تجارت ، سال اول ، شمارهء 8 ، 15 سرطان 1297 .